Bắc Kỳ
Nguyn Tài Ngc
Trong nhng bui nói chuyn vi bn bè, nếu người nào nói chuyn gì có vkhó tin và rào trước đón sau cao hơn cbc tường Đông Bá Linh, tôi thường hay nói giu ct là hnói chuyn nhưngười Bc Kỳ Hà Li. By lâu nay tôi tưởng đó chlà mt bình phm vô b, thếnhưng gn đây vài người email “phê bình xây dng” là tôi không nên nói xu người Bc thường nht vì không phi người Bc nào cũng nhưthế. Là người có tinh thn hoà gii luôn có đu óc cu tiến, thy sai thì nhn thc mình đúng ngay lp tc đsa đi, tôi hoàn toàn đng ý không phi tt cngười Bc nào cũng vhươu vvượn; thếnhưng stht là phn đông tính tình người Bc ging nhau. Mquyn t đin Vit Nam ca hai tác giNguyn Tài Đc và Nguyn Tài Tình (hai người này đu là bà con rut tht ca tôi) tra kho ch“khách sáo”, li gii thích slà: mt người sinh trung hay có máu mliên htrc thumin Bc.
Tr
ước khi đc gicc lc phn đi cho tôi lên đon đu đài là tôi nói xu người Bc, tôi xin khng đnh rt ttường tôi không phi là đip viên nm vùng quê em min Tây Ninh trà trn vào hàng ngũ người min Bc làm mt thám: tôi cũng là người min Bc. Bmtôi sinh làng Bách Cc, huyn VBn, tnh Nam Đnh. Tuy rng tôi sinh trưởng trong Sàigòn nhà thương Đc Chính đường Cao Thng, đi din rp Đi Đng gn chBàn C, cái văn hóa giáo dc tôi thm nhun là tbmtôi người min Bc, hoàn toàn không có mt chút pha loãng hay nh hưởng mt tí nào ca người min Nam. Tht slà văn hóa min Bc ghi khc quá sâu đm trong tôi đến ni khi tôi va mi lên lên ba tui, bmtôi đã tn rt nhiu tin cho tôi vào trường hc sa ging đtôi nói “ly cái chi”chkhông phi “ny cái ch
i”, “lái xe” thay vì “nái xe”.
H
n chếchtiếp xúc vi người trong gia đình nên hành đng và cưxca tôi nhưngười min Bc tlúc bé, tôi chphát hin skhác bit gia Bc Kỳ và Nam kỳ khi vào hc tiu hc. Trước khi đi hc, btôi đã dy tôi tp đnhà, li dy đánh vn ca btôi khác vtrường cô giáo người min Nam dy. Chng hn nhưch“tam”, btôi dy đc là “te^-a-ta-em-tam”, trong khi cô giáo dy : “a-em-am, t-am-tam”. Ch“đàn”, btôi đc là “đê-a-đa-en-đan-huyn-đàn”, trong khi cô giáo dy “a-en-an-huyn-àn, đ-àn-đàn”. Ban đu tôi hơi ngngn mt tí nhưng khám phá rangay là tuy khác li đánh vn, ch đc cui cùng cũng ging nhau. Có mt ln khi cãi nhau, tôi nói vi người bn là: “Đmt dy”. Nó đng thn mt ra, hi tôi mt dy là mt gì, tôi cũng không biết làm sao mà gii thích được cho nó hiu nên cuc cãi cchm dt. Làm sao cãi ckhi hai bên không hiu nhau? Ri có nhng lúc đám bn Nam Kỳ chc tôi, hát: “Bc Kỳ ăn cá rô cây, Ăn nhm lu đn chết cha Bc Kỳ”, thì tôi biết chc là tôi không phi là ngườ
i Nam.
Tôi k
chuyn vòng vo tam quc nhưthế đxác đnh chính tôi cũng là Bc kỳ, do đó nếu có chtrích người Bc thì tôi là người tay trong, có đy đthm quyn và kinh nghim đ
phân tích và phê bình.
N
ước Vit Nam cu to bng ba min, Bc Trung Nam. Vì lch svà đa thế, cách phát âm và cá tính ca người ba min khác nhau. Người Vit bt đu tmin Bc ri đi dn vào min Trung và min Nam. Các vua nhà Trn thôn tính nước Chiêm Thành tQung Bình đến Phú Yên vào thếkthMười Lăm, và vua Quang Trung Nguyn Huxâm chiếm min Nam ca người Khmer vào thếkMười By. Ngườmin Trung do đó phát âm tiếng Vit vi âm hoà ln ca người Chiêm Thành, và người min Nam phát âm tiếng Vit hoà ln vi âm tiếng Khmer. Cng thêm nh hưởng văn hóa, cá tính ca người min Trung và Nam có đc thù rõ rt so vi người min B
c.
Ng
ười min Bnh hưởng sâu đm ca đo giáo Khng T, vua ra vua , tôi ra tôi, ksĩ là ksĩ. Llà mt đc tính quan trng trong năm đc tính nhân, nghĩa, l, trí, tín. Hơn nghìn năm bngười Tu đô hsáng nào cũng ăn đim-sâm làm người min Bc ngao ngán luôn mang ý tưởng ni dy đánh đui người Trung Hoa dành li đc lp đcó cơhi ăn li được bát ph. Người min Nam nh hưởng Pht Giáo, ca nn văn minh Khmer, rung lúa phì nhiêu vì nm trong đng bng sông Cu Long, thc ăn đy dy vi tôm cá, lúa go nên dân tình phè phn. Cá tính ca người min Bc do đó khác hn người min Nam: Người min Bc tiết kim, cn cù, siêng năng, khoe khoang, tài gii, khéo ăn nói, khách sáo, trong khi người min Nam hin t, cht phác, thành tht, đơn gin, thoi mái trong đi sng, suy nghĩ, thng thn có sao nói v
y.
Tôi l
y vngười Nam, có bn cngười Nam ln người Bc nên am tường chai nn văn hóa. Trước 75 khi tngoài Bc di cưvào Nam, chúng tôi không gi ba má là bmmà gi là Thy U thì đbiết là tôi hp thnn văn hóa Bc Kỳ mc thượng tha đến chng nào. Người Bc lúc nào cũng lch s, khi nói chuyn vi bn ca người thân trong gia đình vai vếnhhơn mình thì luôn luôn hdanh xưng mình bng người thp hơn. Tôi còn nhkhi còn hc tiu hc, mt cu bé đến nhà rtôi đi hc chung. Lúc y tôi đang tm, btôi ngi trong nhà mi nói vi c
u bé:
-Em còn đang t
m, anh vào nhà ngi chơi mt chc đi em nó xong thì sra đi v
i anh.
Th
ng nhngười Nam mt non chot, chmi có mười tui thy ông già râu tóc bc phơngi trên ghếsa-lông gi mình là anh nên svãi đái ra cqun không dám đng đi tôi, bù chy m
t.
S
khách sáo vlnghi không phi mt sm mt chiu mt người có ththu hoch được. Nó ging nhưbí quyết kiếm hip huyn bí Tch Tà Kiếm Phtrong Lc Mch Thn Kiếm phi tu luyn trên núi Bo Long ba mươi năm mi trnên cao thvõ lâm. Bmdy ngày đêm hết năm này sang năm khác, bchi te tua “Dy con nhưnước đlá khoai!”, “Cái thng ti như đêm, dy nhưđt!”, “Nói con nhưnói van nói ly!” thì mi trnên điêu luyn trong vi
c khách sáo.
M
t ln llc nhà nu xôi chè, sau khi cúng kiếng và gia đình đã ăn xong, mtôi si xôi và chè ra hai bát nh–xôi chè vn còn rt nhitrong ni- và bo anh tôi, lúc by gikhong chng sáu tui, mang sang biếu nhà bà Bác xóm kế
bên.
Anh tôi kh
nbưng hai bát xôi chè sang nhà bà Bác và trvnhà mười lăm phút sau vi bmt tươi rói, báo cáo vi btôi là sm
ng đã hoàn thành:
-Th
ưa Thy con đã mang chè sang biế
u Bác.
-Con gi
i l
m. Bác có nhà không con?
-Vâng, Bác có nhà. Bác ăn chè ngay vì Bác nói Bác đang đói b
ng.
-Th
ế
Bác có nói gì không?
-Bác b
o vnói vi U là U nu chè ngon, và cơn Th
y U.
-Con mang sang cho Bác, có nói gì v
i Bác không?
-D
, con nói vi Bác là nhà cháu ăn tha mang sang biế
u Bác…
B
tôi nghe đến đây thì ni ngay lên mt cơn nhi máu cơtim:

i giơi cái thng chết tit! Ai bo con li nói thế? Cái thng ti như đêm, dy như đt!
B
tôi gin dvì quá hin nhên là anh tôi trình đkhách sáo vn còn quá sơ đng, thy sao nói vy ngườơi. Nhưng nhn thc ra li này không phi là li ca anh tôi mà là là li chính mình chưa rèn luyn chín chn cho con nên btôi phi dành ra vài phút thì gihun luyn anh tôi li cho thu đáo nn văn hóa B
c Kỳ:
-B
n sau con không nên nói nhưthế. Khi mang biếu cho Bà hay bt cai, con phi nói là U cháu trước khi nu món này ctháng trước đó chnghĩ đến Bác. Đêm qua U cháu trước khi nu đã trn trc c đêm vì chình dung là Bác ăn bát chè sthy ngon ming vì U cháu nu chquyế
t ý dành riêng cho Bác….
Khách sáo có nghĩa là có tính ch
t xã giao, lch sbên ngoài, không tht lòng. Vì vy mà tuy rng gia đình nghèo rt mng tơi, các con đa nào cũng được bdn dò klưỡng là ai cho gì cũng không ly, có đói đến đâu, đến nhà người khác được mi ăn thì cũng phi tchi. Mang cái chthti cao nhưvy nên ngày xưa tôi chthích đến nhà bn người Nam vì nếu ba má chúng nó mi ăn ung, tôi không bao gitrli không; trong khi đó nếu đến nhà bn Bc Kỳ, lúc nào cũng vy, chưa đến mà tôi đã no tuy rng trong bng thì đói meo khi được bmbn mi: “D, cháu mi ăn nhà”, “Không cháu không u
ng”.
Ch
khách sáo bao hàm ý nghĩ không tht lòng nên nói chuyn vi người Bc mt người lúc nào cũng nên đcao cnh giác nhưngày xưa lính Vit Nam Cng Hòa đng gác sông Bến Hi vĩ tuyến th17 vì không biết đâu là hư, đâu là thc. Chcó người Bc uyên thâm có bng Tiến Sĩ, Thc Sĩ, đu óc mi thông sut đ đoán biết lúc nào người Bc nói tht, lúc nào ý ca hngược li 180 đ. Mt cô bn vtôi ngưởi Nam ly chng người Bc, nhà  California, sang thăm mchng  Ohio. Máy bay đến khuya, sáng 7:30bà mchng đã đến gõ ca phòng hi dy chưa. Cô ta trli vn còn ngái ng. Bà mchng trli: “Thếthì con cngtiếp đi nhé, chng nào dy cũng được”. Cô bn người Nam ca vtôi không có kinh nghim chiến trường giao thip vi người Bc nên tưởng bà y nói tht, ngluôn mt mch cho đến 11 gi. Trong thi gian này thì bà mchng đã nu đim tâm cho thng con trai ăn sáng, ri bt đu chun bcho bui ăn trưa. Vnhà sau này anh chng kbbà mdũa thê thm là ly con vkhông có ý t, sáng không biết dy sm lo đim tâm cho chng hay cho bmchng. Cô bn vtôi nói : “Chính bnói mình cng, mình nghe li bngtiếp mà bli ch
i mình!”
V
tôi là người min Nam, khi ly tôi đã hc xong đi hc Văn Khoa Vit Nam, đang hc dchng đi hc bên Paris, sang đây hc tiếp đi hc Mnên đu óc tương đi thông sut: chtrong vòng vài tháng đu là nàng đã tiếp th được li nói chuyn vòng vo tam quc ca người Bc gia đình chúng tôi thay vì đi vào thng vn đ. Mi ln nàng xung bếp, chcn nàng nói: “Cái bếp hôm nay sao bn quá” là tôi tkhc hiu ý nàng nói ngay là “Anh Ngc đi lau cái bếp!”, tôi phi nhanh chân đi lau bếp; hay hôm nào đi làm vnàng nói: “Hôm nay sao Loan thy hơi nhc đu”, là tôi hiu ngay ý nàng nói “Ti nay Loan không nu cơm”, tôi t đng chèo thuyn ra sông Đng Nai câu cá vchiên ăn mt mình. Nói thếnhưng không có nghĩa lúc nào tôi cũng hiu ý nàng. Có mt ln đng trong phòng khách, nàng nói “Nhà mình sơn mu khác chc đp”, tôi dch nghĩa ngay là: “Anh Ngc, sơn nhà bên trong mu khác!”. Phòng có nhiu đến đâu, cc đến đâu đi na tôi cũng có khnăng sơn li ccăn nhà, thếnhưng phòng khách nhà tôi khong khoát, trn nhà cao hai tng không cách gì tôi sơn được ngoi trmướn thvi cu thang chuyên môn có thvi tut tn trên cao đsơn trn nhà. Kho giá thì thnói sơn li cbên trong nhà khong $2,000 làm tôi bnh my ngày lin vì nếu tôi sơn thì chtn $500 là cao lm. Lo lng vài tun mt ăn mt ng, ti st cân vài pounds. Nàng hi lý do thì tôi thú tht trli. Lúc y nàng mi cho tôi biết là nàng không có ý mun tôi sơn li nhà, chnói mt câu bâng quơv
y thôi!
Khi mình nói chuy
n có tính cht bên ngoài không tht lòng thì t đim đó đến đim nói chuyn phóng đi tô mu Eastmancolor cũng không xa nhau là my.  đim này, người Bc cũng bxa người min Nam, đc bit là người sinh sng min B
c .
Tôi có m
t người chcùng cha khác mNam Đnh tên là chHin. Sau khi btôi di cưvào Nam thì khong năm 1960 mi liên lc thưtbmin Bc ct đt nên hai bên không biết tin tc nhau. Đến năm 1995 khi tôi vSàigòn ln đu tiên, thăm mt gia đình hhàng xa Vũng Tu, nhng người này vn còn liên lc vi gia đình người chtôi ngoài Bc nên hdn tôi ra bưu đin đgi đin thoi ra Nam Đnh đnói chuyn vi ch
y:
-Th
ưa ch, em là Ngc, con thnăm ca Thy U. U và cgia đình sang đnh cưbên Mtnăm 1975, hin tt cbình yên. Em là người đu tiên trong gia đình vli Sàigòn thăm nhà. Lúc Thy U vào Nam thì em chưa sinh…

-Gi
ơi, Ngc đã vquê hương đy à. Chtôi khóc nc nri nói tiếp:
-Lúc em sinh 
Sàigòn chcó biết vì Thy U có biên thưcho ch
.
-Anh ch
không bn thì vào Sàigòn thăm em, em có mt tí quà biếu anh ch
.
-Ch
yếu lm, đi tu ho40 givào trong Nam chrt là ngi. Em đã đi xa xôi vn dăm tMvVit Nam mà sao em không đi nt ra Bc thăm ch
?
R
i Vit Nam tháng 4 năm 1975, trvSàigòn ln đu tiên hai mươi năm sau nơi căn nhà cũ và nhng đường phquen thuc tng sinh sng mà tôi còn lo skhông yên lòng, hung gì nói chuyn đi ra Bc? Đã thếngười nhà hhàng tôi Vũng Tu ai cũng mt lòng ngăn cn tôi không nên đi: “Chú đi ra ngoài Bc thì thếnào hcũng tht chú. Cướp bóc nhiu lm!”. Vì thế, dù rng tôi rước ao gp li người chcùng máu mtbtôi nhưng tôi không dám ra Bc mà mun chy vào Nam đchem g
p nhau.
-Em ng
i ra B
c…
-Thôi em nói chuy
n vi anh Lnhé. Anh Llà chng ca chtôi, chtrao máy cho anh L
:
-C
u Ngc đã vVit Nam ri đ
y à?
-Th
ưa vâng.

-T
ngày min Nam được gii phóng, anh ch đã tưởng gp li Thy U và các em, thếnhưng chtrong mt thi gian ngn cháu Vinh và Toàn tp kết vào Nam báo tin cho anh chhay là Thy đã mt tnăm 1970, còn U và các em đã đi đâu mt làm anh chkhóc cmy ngày đêm. Sau này biết U và các em đnh cưManh chcũng mng. Githì em đã vli quê hương, giòng máu mduy nht ca Thy mà em li không ra Bc thăm anh ch
-Em s
lm. Em nht đ
nh không đi.
-N
ếu thếthì anh và cháu Tun đi xe hovào thành ph đón cu ra đây. Nhà ta có chú Biên trong quân đi, sra đón cnhà ga, cu không phi sgì c
.
Sau khi anh 
y nài n đến bao nhiêu ln, cui cùng tôi cũng xiêu lòng theo li đngh, chanh y và cu con trai vào Nam ri tháp tùng tôi ra B
c.
Tôi xu
ng nhà ga Nam Đnh sau khi ngi trong chuyến tu hokinh hoàng gn 44 gi, và đúng nhưanh Lnói, anh Biên, đi gia đình vchng anh LchHin cùng con , cháu , cht, và bao nhiêu là người l đã đến đón vchng chúng tôi. Tnhà ga đi bvnhà khong chng hai cây s. Nhn thy chúng tôi là ngườngoi quc v, nhng người khác trong làng túa ra đi bvi chúng tôi càng ngày càng đông, cho đến khi v đến nhà thì tôi không còn biết ai là ai vì sngười đng vây quanh tôi đông vô sk. Trong bao nhiêu tiếng xì xm bàn tán vtôi, tôi bng nghe tiếng đàm thoi rt rõ ca hai đa nhnói chuyn đng ngay kế
bên tôi:
-Ai đ
y? Mt thng bé người lh
i.
-Ông tao đ
y. Ông tao Mmi v
.
Ch
ca tôi năm nay 70 tui, đã có con ln cháu cht, nên tôi là vai ông vi nhng đa cháu cht này. Tôi nghĩ thng bé đang nói là mt trong nhng đa cháu cht ca chy đang nói v
tôi.
-Th
ếông mày nói tiế
ng gì?
-Ông tao đ
y h? Gm, ông tao nói tiếng M, tiếng Tây, tiếng Tu..,. tiếng gì cũng được c
.
Tôi nghe th
ng bé nói mà trmt nhìn xem mt mày nó ra nhưthếnào. Nó non chot, ch đchng by tui là cùng, chưa bao gigp tôi, tôi cũng chưa bao gibiết nó. Thếmà nó đã khoe xoen xoét ông ca nó – là tôi- vi thng bn nó là tôi nói đthtiế
ng!
Ch
tôi mng vô hn khi gp li tôi. Hai bàn tay gy guc dơxương ca chy cbu cht vào tay và vai ca tôi trong khi nước mt ch
khóc ròng.
-Th
y mt chkhông đươc gp Thy nhưng bây gigp được em, xem nhưlà chcũng mãn nguyn ri. Em ging Thy như đúc…

Tuy m
ng gp li người chcùng cha khác m, tôi vn còn mi quan tâm trong lòng vtình trng an ninh ngoài Bc mà người thân trong Nam đã nói cho tôi biết. Có lbiết được ni lo sca tôi, anh Lxen vào:
-C
u có thy là  đây bình yên vô slàm gì có cướp bóc phi không? Ngườtrong Nam hnói láo, hăm da cu không mun cu ra Bc, ctình ngăn chn tình rut tht ca anh chem mình chngoài Bc làm gì có cướp bóc, cu thy không? Tt cmi s đu bình thn vô tư.

Đêm hôm 
y ngtrên gác nhà chHin mà tôi trc trn ngkhông yên tuy rng đã được anh Ltrn an ngoài Bc không có chuyn cướp bóc. Gia đêm tôi xung dưới nhà vì cn đi toilette. Căn nhà này bước vào là phòng khách, dài khong by thước , ri có mt gian trng khong bn thuc không có nóc nhà nhìn thng lên tri chtôi dùng làm nhà bếp. Sau gian trng này là mt gian nhtoilette và ch đtm. Tphòng khách mun đi toilette phi mca đi vào nhà bếp trước. Ban đêm tri ti đen nhưmc không thy gì phía truc, tôi mò mm vn thành thang gác xung lu ri chm chp tiến vca hướng ra nhà bếp. Ssong được mt ca, tôi mò tay xung qu đm, xoay đy ca ra ngoài thì tiếng soong cho khong dưới cánh ca rt đvang m trong đêm ti, to còn hơn bom nguyên tn Nagasaki . Tôi bàng hoàng, chưa đoán biết sgì đã xy ra thì cái đèn vàng héo ht trong nhà ai đã bt lên. Nhìn kli tôi thy anh L đang nggiường kếbên ca đã bt ngi dy và vi tay vào công-tc bt đèn lên vì tiếng đng khua anh y dy. Qua ánh đèn, bây gitôi mi biết ti sao có tiếng soong cho rt đ: Nhà nghèo ca mra sau nhà bếp không có khóa nên anh Lban đêm s ăn trm vào nhà nên đvài ni niêu soong cho ngay dưới bc ca. Ai mca ra là ni srt xung đt, to ra mt hthng báo đng ăn trm cc kỳ tinh vi không tn mt đng xu nào.
Nhà ch
tôi nghèo, chcó gì đáng ăn cp mà anh tôi còn “gn” hthng báo đng ăn trm soong cho, thếmà vào lúc ban ngày anh y nói vi tôi là ngoài Bc không có cướp, tôi cthoi mái vô tư! Đúng là chcó người Bc chúng tôi mi ba hoa chích chòe đến thế
!
Cái t
t vhươu vvượn ca người Bc nó đã tn ti tcnghìn năm nay. Lch sVit Nam chúng ta có nhiu bng chng cth: Phù Đng Thiên Vương lên ba không biết nói cười nhưng khi có gic Ân tràn xung thì vươn vai thành người ba trượng ci nga đánh tan quân gic, Lý Thung Kit gicho người vào đn thngâm thơbài Nam Quc Sơn Hà Nam ĐếCưtrong đêm đvn đông tinh thn binh sĩ đánh bi quân nhà Tng. Mt thói quen hay tt xu thường hay khó thay đi. Trường hp tôi cũng là thí d đin hình. Cho dù tôi có óc sa sai đến đâu đci tiến, nhn thy người Bc có nhiu khuyết đim sai lm đến đâu đsa đi mà vtôi người Nam ckhen người Bc phát âm chính xác, nói năng bt thip lưu loát thì chc đến Tết Congo người Bc chúng tôi cũng không bao gicó sthay đ
i!

Nguy
n Tài Ngc